«ԱՌԱՆՑ ՀԱՅԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՄԵՆՔ ԱԶԳԱՅԻՆ ԴԻՄԱԳԻԾ ՉՈՒՆԵՆՔ»

Հասմիկ Գուլակյանի հարցզրույցը համաժողովի խորհրդի անդամ, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի տնօրեն, պատմական գիտությունների դոկտոր Աշոտ Մելքոնյանի հետ

«ԱՌԱՆՑ ՀԱՅԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՄԵՆՔ ԱԶԳԱՅԻՆ ԴԻՄԱԳԻԾ ՉՈՒՆԵՆՔ»

«ԱՌԱՆՑ ՀԱՅԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՄԵՆՔ ԱԶԳԱՅԻՆ ԴԻՄԱԳԻԾ ՉՈՒՆԵՆՔ»

-Ինչպե՞ս հասունացավ նման համաժողով հրավիրելու գաղափարը:
-Պետականության վերականգնումից հետո թվում էր’ հայագիտության աշխարհացրիվ ուժերն ի մի կբերվեն և կկարողանանք պետության հովանավորության ներքո ապահովել նրա հետագա զարգացումը: Սակայն դրանք ոչ միայն չհամախմբվեցին, այև Հայաստանի և Սփյուռքի հայագետների միջև սկսեց ձևավորվել որոշակի սառնություն: Հայոց պատմության, բանասիրության, արվեստի, եկեղեցու պատմության հարցերում կան բազմաթիվ վիճահարույց խնդիրներ, որոնք անհնար է լուծել մի գիտաժողովի շրջանակում: Նախ անհրաժեշտ էր գնահատել հայագիտության անցած ուղին, հստակեցնել արդի վիճակը և ապա՝ խոսել հեռանկարների մասին:
-Համաժողովի ծրագիրն անասելի ծանրաբեռնված էր, և անհնար էր ԳԱԱ-ից ԵՊՀ կամ Մատենադարան հասնելը, որտեղ տեղի էին ունենում առանձին մասնաճյուղերի նիստերը:
-Դա մեր ամենամեծ բացթողումն էր: Միայն լիագումար նիստերի պարագայում է հնարավոր մի տեղում հրավիրել բոլոր զեկուցողներին: Այս դեպքում էլ հնարավոր չէր լինի կազմակերպել աշխույժ քննարկումներ:
-Արդի փուլի ի՞նչ ցավոտ հարցեր կառանձնացնեք:
-Նախապես որոշել էինք խուսափել լուրջ տարակարծություններ հարուցող թեմաներից: Բնականաբար առավել ուշագրավ դիտարկումները կլինեին հենց այդ զեկուցումների շուրջ: Այսօր հնագիտությունն ու ազգագրությունն աշխարհում զարգանում են նոր չափանիշներով: Օտար հեղինակների ու գիտական արշավախմբերի հետ կատարվում են համատեղ աշխատանքներ: Որքան էլ ֆինանսական և տեխնիկական առումով օգտակար է համատեղ աշխատանքը, սակայն «համաշխարհային» գիտության՝ գլոբալիզացիայի տեսանկյունից շատ ու շատ զուտ ազգային խնդիրներ տուժում են: Այսպես համատեղ ուսումնասիրել են Սևանի ավազանը, սակայն հայկական տեղանունները մոռացության են տվել: Աններելի է: Պատմական ժողովրդագրությունը՝ որպես պատմագիտության առանձին բնագավառ, մեզանում չի կայացել, և դա այն դեպքում, երբ օտարները կեղծել են մեր պատմության և մշակույթի էթնիկ հիմքը: Ընդունում են, որ եղել է Ուրարտու, նախաուրարտական և հետուրարտական շրջան և այլն, բայց այս ամենի քաղաքական պատմության ու մշակույթի կրողը, ժառանգորդը հայերը չեն, այլ օտարները: Մինչև հիմա մեր էթնիկ դիմագիծը Հայկական լեռնաշխարհում չենք ներկայացրել: Պետք է ցույց տալ, որ հայերն ի սկզբանե այս տարածաշրջանում եղել են գերակշռող էթնիկ տարրը, իսկ մյուսները որևէ էական դեր չեն խաղացել Հայկական լեռնաշխարհում:
-Դեռ համաժողովին նախորդած մամուլի ասուլիսում ասացին, որ Հայաստանի և Սփյուռքի հայագետների միջև կան ոչ թե հակասություններ, այլ տարբեր տեսակետներ, և որ համաժողովի նպատակն է դրանց մերձեցումը: Բայց ոչ մի ամբիոնից չասացին, թե ինչ տարակարծությունների մասին է խոսքը…
-Այդ տարակարծությունները կային դեռևս 19-րդ դարում: Երբ եվրոպացի հայագետներն սկսեցին լրջորեն զբաղվել հայագիտությամբ, հայ ժողովրդի կազմավորման հարցերն արծարծելիս հիմք էին ընդունում Ստրաբոնի այն հայտնի առասպելը, թե հայերը եկել են Թրակիայից, և նրանց էթնիկ հիմքը պետք է փնտրել Բալկաններում: Այսօր, երբ այդ «տեսությունը» կրկին հայտնվել է ասպարեզում, թվում է՝ նորություն է: Արևմտյան հայագետների մի զգալի մասը հայերեն չգիտե: Եվրոպական լեզուներով շարունակում են կարդալ Գութշմիդտի, Մարկվարտի և այլոց աշխատությունները, հետևում են 19-րդ դարի գրականությանը և ուղղակիորեն վերակենդանացրել են անցյալի վաղուց արդեն մերժված տեսությունը: Այս ամենը վերջին տարիներին շատ տեղին քննադատվեց ՀՀ-ում: Մյուս կողմից էլ այս վեճն ինչ-որ իմաստով ուռճացվեց, իբր ՀՀ-ում պաշտոնական հողի վրա է դրվել Սփյուռքում հայագիտության զանազան խնդիրների խեղաթյուրման հարցը: Սա բավական հիվանդագին ընդունվեց արտերկրում. սառնությունը բավական խորացավ և ինչ-որ իմաստով վերածվեց վիհի:
Այսօր «վերակենդանացած» տեսության «արդյունքն» են հայ ժողովրդի ծագումնաբանության, տեղաբնիկության-եկվորության, Ուրարտու-Արարատյան թագավորության, 5-րդ դարի մեր պատմիչների ժամանակաշրջանի և գործունեության հարցերը և այլն: Արևմտյան հայագետները կասկածի տակ են դնում ոսկեդարի մեր պատմիչների լայն մտահորիզոնը և շրջահայացությունը: Այս դեպքում էլ հարցին մոտենում են եվրոպական չափանիշներով:
-Այսինքն՝ վիճահարույց հարցերը վերաբերում են հայոց պատմության նենգափոխմանը, որոնց քննարկմանն էր նպատակաուղղված համաժողովը՝ դատելով նրա խորագրից:
-Այդ խնդիրներին նվիրված հատուկ զեկուցումներ չեղան: Դրանք կքննարկվեն առաջիկա գիտւսժողովներում: Այդ հարցերի մեջ խորանալու դեպքում կձախողվեր ամբողջ աշխատանքը:
-Հավանաբար այդ պատճառով էլ Արմեն Այվազյանին զրկեցին ելույթի իրավունքից՝ է՛լ ավելի բարձրացնելով նրա վարկը ՀՀ-ում և արտերկրում: Ամերիկացի որոշ հայագետների՝ հայոց պատմագրության միտումնավոր նենգափոխմանը նվիրված իր աշխատությամբ («Հայաստանի պատմության լուսաբանումը ամերիկյան պատմագրության մեջ. քննական տեսություն», 1998 թ.) նա դարձավ այս փուլի մեր պայքարի դրոշակակիրը:
-Կազմկոմիտեն ի սկզբանե որոշել էր, որ բոլորը, ընդհուպ մինչև Ռոնալդ Սյունին, որը հայոց պատմության զանազան շրջադարձային, անկյունաքարային խնդիրների վերաբերյալ ունի ոչ միայն գիտականորեն սխալ, այլև ազգային իմաստով մեզ համար անընդունելի, վտանգավոր մոտեցումներ, պետք է հրավիրվեն: Բնականաբար, ճիշտ հակառակ ճամբարում գտնվող Ա. Այվազյանը ևս: Ինչպես ակադեմիկոս Հրաչիկ Սիմոնյանն իրավացիորեն ընդգծեց, այս համաժողովի հրավիրման դրդապատճառների մեջ պետք է փնտրել Ա. Այվազյանի աշխատությունների լույս ընծայումը: Եվ դա ճշմարտություն է: Ես միայն կազմակերպական հարցերին եմ մասնակցել և ծանոթ չեմ ծրագրային հանձնաժողովի գործունեությանը: Բայց գիտեմ, որ Ա. Այվազյանի դրույթները նախնական տարբերակով ընդունվել են: Վերջինս շատ առողջ հարցադրումներով հանդես եկավ մեր պատմագիտության մեջ: Լիովին ընդունում եմ այդ մենագրության մեջ առաջ քաշած բազմաթիվ հարցերի վերաբերյալ նրա մոտեցումները: Բայց ընդհանրացումներ կատարելիս, թե ո՞ւմ են ծառայում այդ հայագետները, պետք էր ինչ-ինչ վերապահումներ անել հատկապես որոշ հայրենասեր պատմաբանների և ԳԱԱ-ի հետ կապված: Եթե օտար հատուկ ծառայություններն ուզենային հետախուզական աշխատանք կատարել հայագիտության մեջ, ամենակար կ առուն պատմաբանների ն կկաշառեին, ոչ թե Սփյուռքի մասնագետներին (ընդգծումն իմն է — Հ. Գ.): Ցավալին այն է, որ երբ մեզանում է խեղաթյուրվում հայոց պատմությունը, այդ մասին մոռանում ենք: Իսկ երբ մեկն Սփյուռքում անգամ վրիպի, կարող ենք պատմություն դարձնել: Օտարների հարցում պետք է չափից ավելի զգուշավոր լինել ու նաև ներողամիտ: Իհարկե, կան նաև մոլորյալներ:
-Իրավունք ունե՞ր Ռուբինա Փիրումյանը (ԱՄՆ) քննադատելու Ա. Այվազյանին, երբ, մասնագետների կարծիքով, իր «Հայկական հարցի պատմություն» դասագրքում ինքն է խեղաթյուրել մեր պատմությունը: Այդ «դասագրքում» շուրջ 200 կոպիտ սխալ են արձանագրել…
-Ցավոք, Ռ. Փիրումյանին չեմ լսել, նույն ժամին ես էլ զեկուցում ունեի: Ինչ վերաբերում է նրա աշխատությանը, ասենք դա փորձնական դասագիրք է: Նրան քննադատում են իբր կողմնապահություն է արել և հայոց պատմության զանազան հարցերի վերաբերյալ ուղղակիորեն կրկնել է ՀՅԴ մոտեցումները: Ես այդ կարծիքին չեմ: Ավելին՝ փորձ է արել ազգային-ազատագրական շարժման մեջ ընդգծել նաև մյուս կուսակցությունների դերը: Դասագիրք գրելն անշնորհակալ գործ է: Փաստական սխալներ կարելի է գտնել յուրաքանչյուր գրքում: Ցավոք, նրա դասագիրքն արժանվույնս չգնահատվեց, և անմիջապես սկսվեց քննադատության տարափը:
-Ի՞նչ ազգային-ազատագրական շարժում՝ առանց զորավար Անդրանիկի: Լենինի չորս-հինգ լուսանկար կա այդ դասագրքում: Գոնե մեկն Անդրանիկով փոխարիներ…
-Ազգային-ազատագրական շարժման շատ գործիչներ, որոնք ստվերում էին, ներկայացվեցին, սակայն այդ մասին չխոսվեց:
-Խորին խոնարհում նրանց բոլորի հիշատակի առջև: Բայց մեկ այլ Անդրանիկ Օզանյան չունենք մեր պատմության այդ փուլում: Ինչևէ: Ի՞նչ տարբեր կարծիքներ ու տեսակետներ են քննարկվել՝ դրանք մոտեցնելու նպատակով (կրկնենք՝ դա համաժողովի գերխնդիրն էր): Գիտական անաչառության տեսակետից ճի՞շտ է արդյոք տարակարծության վերացումը: Չէ՞ որ մենք դա տեսել ենք ոչ վաղ անցյալում…
-Հետաքրքիր հարցադրում է: Տարակարծությունների մոտեցում՝ չի նշանակում դրանց լիակատար վերացում, այլ այդ մտքերի բախման արդյունքում գտնել ճշմարտությունը: Իսկ պետական, պաշտոնական հայեցակարգ այս կամ այն հարցի վերաբերյալ անթույլատրելի է: Մեր նպատակը չէ նման համաժողովներով հայագիտությունը հսկողության տակ դնել կամ կաղապարել, ինչպես սովետական շրջանում էր…
-…բայց գիտական վերահսկողությունն անհրաժեշտ է…
-Դա հարցի երկրորդ կողմն է: Մեզանում հիմա ամենատիրություն է: Դիլետանտությունն ուղղակի խեղդում է: Ով ինչի մասին ասես՝ գրում է։ ճիշտ չէ, երբ, օրինակ, երկրաբանը խորանում է հայոց պատմության այնպիսի կնճռոտ հարցի գլուխկոտրուկի մեջ, որ ամբողջ ինստիտուտներ չեն կարողանում լուծել…
-Ինչպե՞ս եք գնահատում համաժողովի աշխատանքը:
-Շատ եմ ցավում, որ զգալի թվով հայագետներ չմասնակցեցին՝ զանազան պատճառներով: Հրավիրվել էին Թոմսոնը, Ռասելը, Սթոունը, Գարսոյանը և ուրիշներ, բոլոր նրանք, որոնց բավական սուր քննադատել են Հայաստանի գիտնականները հայոց պատմության զանազան հարցերին վերաբերող նրանց մոտեցումների պատճառով: Չներկայացան նաև մեր վրացի գործընկերները՝ Զազա Ալեքսիձեի գլխավորությամբ: Ես սրա մեջ միտում եմ տեսնում: Թերևս պետք է ավելացվեր «կլոր սեղանների» քանակը: Կնճռոտ հարցերի վերաբերյալ գոնե ուրվագծային քննարկումներ պետք է լինեին: Ցավում եմ մեր իշխանությունները ջանադրություն չցուցաբերեցին համաժողովն ավելի բարձր մակարդակով կազմակերպելու համար: Ֆինանսական խնդրից բացի կա նաև հարցի բարոյական կողմը: Հայագիտության ոլորտում չունենք ընդգծված պետական քաղաքականություն: Ա. Այվազյանը ճիշտ է նկատել հայագիտությունը մեզանում պաշտպանական խնդիրներ է լուծում: Առանց հայագիտության մենք ազգային դիմագիծ չունենք:
Աննախադեպ բան էր՝ այսքան հայագետներ միասին մասնակցեին մի հավաքի, շփվեին: Ստեղծվեց հայագետների համահայկական ընկերակցություն: Որոշվեց հիմնադրել ընդհանուր հայագիտական հանդես (ինտերնետային կայքէջ), հայագիտական հետազոտությունների ընդհանուր խորհուրդ, որը պետք է համակարգի աշխարհում կատարվող հայագիտական ամբողջ աշխատանքը: Ամենակարևորը ստեղծվելու է հայագիտական հիմնադրամ: Այս հարցում հայցում ենք նաև մեր իշխանությունների բարյացակամ վերաբերմունքը: Համաժողովն ընդունեց փաստաթուղթ, որը շուտով կհրապարակվի մամուլում:*

Հ. Գ. — Համաժողովը, որը տեղի ունեցավ ՀՀ անկախության հռչակման տարելիցի նախօրեին՝ սեպտեմբերի 15-20-ը, սկսվեց և ավարտվեց առանց ՀՀ օրհներգի: Սա՝ ի դեպ:

«Վեմ» ռադիոկայան, 26. 09. 2002
«Օր», «ճանաչենք ինքներս մեզ և օտարներին»,
9-10 հոկտեմբերի, 2003 թ.

* Մինչև սույն ժողովածուի հրատարակման օրը ոչ միայն այդ փաստաթուղթը չի հայտնվել մամուլում, այլև հիշյալ որոշման ոչ մի կետ չի իրագործվել: Հ. Գ.:

Հասմիկ Գուլակյան, ՀԱՅԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՀԱՅԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԵՐ
(Հրապարակախոսություն), հատոր Ա, «Էդիթ Պրինտ» 2010

Տես նաև կեղծ հայագետներ՝ Ռիչարդ Հովհաննիսյան
Ջեյմս Ռասել
«Հայոց պատմության չլուծված հարցերը 20-րդ դարում»

Добавить комментарий