ՄԻ ԲՈՒՌ ՆՇԽԱՐ՝ ՍԱՍՈՒՆԻՑ. 19-ՐԴ ԴԱՐԱՎԵՐՋԻ ՊԱՏԿԵՐՆԵՐ

Հասմիկ Սարգսյան

Որպես նախաբան
ՄԱՍ I

1894 թվականի՝ Սասունի հայության ջարդերից անցել է ուղիղ 120 տարի: Դրանք իրենց մասշտաբներով և դաժանությամբ գերազանցում էին մինչ այդ Թուրքիայի կողմից իրականացված բազմաթիվ կոտորածները: Սասունի հայ խաղաղ բնակչության բնաջնջումը չէր կարող առաջ չբերել այդ հերոսական և բնույթով ազնվասիրտ ու ներքուստ ըմբոստ ժողովրդի արդարացի զայրույթն ու չարթնացներ գազանին դիմադրելու կամքը:

Armenian from Sasoun (ca1910) Publisher D. Ephimov ( Սասուն Sason )

Armenian from Sasoun (ca1910) ՄԻ ԲՈՒՌ ՆՇԽԱՐ՝ ՍԱՍՈՒՆԻՑ. 19-ՐԴ ԴԱՐԱՎԵՐՋԻ ՊԱՏԿԵՐՆԵՐ

Սասունի դեպքերը կատարվեցին արևմուտքի «մարդասեր» երկրների աչքի առջև, այն երկրների, որոնց ճնշմամբ մինչ այդ էլ թուրքական կառավարությունն առերես հանձն էր առել բարեփոխումներ իրականացնել՝ խոստանալով ապահովել այլադավան բնակչության համար որոշակի ազատություններ: Հայերի ջարդերի մասին տեղեկությունները տարածվեցին ողջ աշխարհում ոչ միայն հայ, այլ նաև օտար աղբյուրների միջոցով, և շատերին էր հետաքրքրում, թե ովքե՞ր են սասունցիները, որտե՞ղ է գտնվում Սասունը, և ընդհանրապես մանրամասներ՝ լեռներում ծվարած բնկավայրերում ապրող, խստասիրտ բնության ու թուրքական յաթաղանի հետ կռիվ տվող այդ մարդկանց մասին ամեն մի մանրամասն: Ահա թե ինչու ժամանակի բազմատիրաժ հրատարակություններում սկսվում են հայտնվել մանրամասներ՝ Սասունի և նրա բնակիչների մասին: Մեր օրեր հասած այդ մանրամասն տեղեկությունները խիստ արժեքավոր են, քանի որ շատ բաներ, ինչ նկարագրված են այդ պատումներում, այլևս անդառնալիորեն կորսված են: Հավաքելով 19-րդ դարավերջին հրապարակված այդ գրառումները և հատվածաբար ներկայացնելով՝ կփորձենք միասին շրջել Սասունում, ուսումնասիրել նրա աշխարհագրական դիրքը, ծանոթանալ բնությանը, մարդկանց նիստուկացին, կենցաղին, բնավորությանը, տարածված հին պատումներին: Դրանք հնուց մեզ հասած անգնահատելի նշխարներ են: Ուրեմն, մտովի մեր ձեռքն առնենք ճանապարհորդի ցուպը և ճանապարհ ընկնենք դեպի 19-րդ դարավերջի Սասուն: Այնտեղ դուք շատ հետաքրքիր բաներ կտեսնեք, անչափ հետաքրքիր բաներ կլսեք, և ձեր ոտքերը չեն հոգնի ճամփորդությունից, քանի որ ճամփին անպայման դադար կառնենք Մեղրագետի ափին, չենք մոռանա խմել նրա մեղրաջրից, որը, ինչպես տեղացիներն էին ասում, ճամփորդին ուժ ու գորով է տալիս, քանի որ հարստանում է Նեմրութ լեռան բարձունքներում բխող քաղցրանուշ ջրերով:

ՃԱՄՓՈՐԴՈՒԹՅՈՒՆ ՄԵՂՐԱԳԵՏՈՎ՝ ԴԵՊԻ ՏԱՎՐՈՍԻ ԲԱՐՁՈՒՆՔՆԵՐ

Սասունը հին հայկական Տուրուբերան նահանգի Ասպակունիք գավառն է: Այն ձգվում է Տավրոսի շղթաների ապառաժների վրա և գտնվում է լայնատարած Մշո դաշտին անմիջապես հարող՝ հարավ- արևմտյան կողմում, այնպես որ Մշո դաշտից երկիրը սկսվում է աստիճանաբար բարձրանալ մինչև Տավրոսի անմատչելի բարձունքները: Դաշտն արդեն, կարծես, բուն լեռների ալեկոծվող տեսարանի նախադուռն է. այն կտրտված է բազմաթիվ մեծ ու փոքր բլուրներով, որոնք խիստ գեղեցիկ տեսք են տալիս նրան, երբ դիտում ես բարձրից: Նույնիսկ Մուշ քաղաքը կառուցված էր Տավրոսի փեշերին, իսկ քաղաքի այգիները փռված էին բավական բարձր մի բլրի կրծքին: Անմիջապես քաղաքի ետևում բարձրանում էր հռչակավոր Սիմ լեռը, որ առաջին մեծ սարն է Մշո դաշտից Սասուն բարձրացնող ճանապարհին: Այն հսկայական պարսպի նման ձգվում էր Ս. Կարապետից մինչև Բաղեշ քաղաքը: 24 ժամվա ճանապարհ պիտի անցնեին՝ կտրելով մոտ 150 վերստ՝ հյուսիս- արևմուտքից դեպի հարավ- արևելք ուղղությամբ: Այն մի տեսակ սահման էր երկու գավառների միջև:

Սիմի կոնաձև գագաթից բացվում էր մի զմայլելի տեսարան՝ մի կողմից Մշո սիրուն դաշտն իր, կարծես, վրձնված գյուղերով, արևելքում՝ Նեմրութ և Գրգուռ լեռներով, որոնց հետևում թաքնված էր Վանա ծովը, և մյուս կողմից՝ հարավում և արևմուտքում՝ Տավրոսի ալիքանման վիթխարի կոհակները, որոնք ծածկված էին կա՛մ կաղնիների և ընկուզենիների անտառներով, կա՛մ սիզավետ արոտներով և կա՛մ ամեհի լերկ ժայռերով: Այս արևմտյան կողմի գագաթների մեջ բարձրանում էր ամենաբարձր՝ Անդոկ լեռը, որն ըստ ավանդության, մի ճգնավորի ճգնարանն է եղել և հենց իր անունով էլ կոչվել է: Բացի դրանից, առանձին գագաթներն անուններ ունեին՝ Կամք, Ելք, Սասուն և այլն: Բոլոր լեռների վրա կային քարացած խխունջներ և ձկներ, մանավանդ Սև ծովի «խամսի» կոչված ձկնատեսակը: Դա ապացուցում էր, որ հայկական Տավրոսը անհիշելի ժամանակներից ստորերկրյա ցնցումների հետևանքով ջրի հատակից վեր բարձրացած մի լեռնաշարք է: Լեռնային սրընթաց հեղեղատների շնորհիվ, որոնք գարնանը վազում էին հարյուրավոր ձորերով, տեղ-տեղ հողն ավազոտ էր և մշակության համար անպիտան: Ապառաժ ու բուսականությունից զուրկ վայրերը ևս անհարմար էին հողագործության համար: Բայց դրա փոխարեն Սասունի Տավրոսը, Կիլիկիայի լեռների նման, երկաթի հարստություններ էր պարունակում իր ծոցում: Հռչակված էր մանավանդ Տալվորիկի երկաթի հանքը: Այս պատճառով սասունցին էլ, զեյթունցու նման, մայր-երկրի կրծքից պոկելով ապարները, իր սնունդն էր վաստակում այդ երկաթի մշակությամբ, և նրա շինած հրացանը, սուրը, աշտեն ու վահանը կարելի էր գտնել Տիգրանակերտի ու Մուշի տարբեր վայրերում՝ թե՛ հայերի և թե՛ քրդերի ձեռքին: Տեղ-տեղ հովիտների մակերևույթը ծածկված էր սպիտակ բորակով, որից սասունցին կարողանում էր ինքնուրույն եղանակով վառոդ պատրաստել:

ՄԵՂՐԱԳԵՏԻ ԳԱՂՏՆԻՔԸ

Անդնդախոր ձորերում և մարմանդ հովիտներում հոսում էին բազմաթիվ վտակներ ու հեղեղատներ: Բացի շատ աննշան ու փոքրիկ գետակներից, որոնք ցամաքում էին ամռանը, մյուսների ընթացքն ուղղված էր դեպի Մշո դաշտը: Դրանք խառնվում էին նրա միջով անցնող Մեղրագետին կամ Գոռ գետին: Այս գետի հանդարտ ջրերը թավալվում էին Սիմ լեռան տակով՝ նրան գրեթե զուգահեռաբար ընթանալով հարավ-արևելքից դեպի հյուսիս-արևմուտք և թափվելով Արածանի կամ Մուրադ գետը, այնպես որ գետի և լեռան ստորոտի միջև ընկած տարածությունը կարելի էր անցնել կես կամ մի ժամում: Մուշից դեպի Բաղեշ տանող երկար ճանապարհն անցնում էր այս գետի ափով, և բնակիչներն ասում էին, թե «Մուշից Բաղեշ և Բաղեշից Մուշ գնացողն այն ժամանակ է հոգնում, երբ Մեղրագետի մոտից անցնելիս՝ մոռանում է մեղրաջրից խմել»: Եվ, հիրավի, Նեմրութ լեռան լայնատարած գագաթին գտնվում էին 5 կապտագույն, խաղաղ լճակներ, որոնք առաջանում էին լճերի հատակից մարմանդ վեր խփող խիստ անուշահամ աղբյուրներից: Աղբյուրներից ամենամեծը, որ հարավային կողմում էր, իր մեջ ընդունելով նաև մյուսների ջրերը, գետնի տակով դուրս էր բերում նրանց դեպի Մեղրագետի ակունքը: Խաղաղ լճակը խորունկ լճի տպավորություն էր թողնում, և բնակիչներն ավանդում էին, թե «Մեղրագետի բխած տեղն անհատակ է»: Նեմրութ լեռան գագաթի լճակներից՝ Մեղրագետի բխելու մասին բնակիչներն ավանդում էին. «Մի հովիվ իր հոտն էր արածացնում Նեմրութ սարի լճի ափին: Մի օր ոչխարը հետ տալիս, ըստ սովորության, ձգում է իր ցուպը: Ոչխարը դառնում է, բայց գավազանն ընկնում է ջուրն ու կորչում: Անցնում է մի որոշ ժամանակ, մի օր էլ այդ հովիվն իր ցուպը տեսնում է մի ուրիշ հովվի ձեռքին և պահանջում վերադարձնել իրեն: Գործը հասնում է դատավորին: Ցուպի բուն տերն իր ապացույցն է բերում, թե ինքը հիսուն տարի է՝ հովվություն է անում, ամեն տարի մեկ ոսկի վարձ է ստացել և իր ցուպը փորելով՝ ոսկին մեջն է լցրել: Ցուպն իրեն են տալիս, և երբ նա իր փայտե քսակի բերանը բացում է, իսկույն հիսուն ոսկին գետնին է թափվում: Եվ այսպես նա դարձյալ տիրանում է իր ցուպին: Գտնող հովիվն էլ պատմում է, որ Նեմրութ սարի տակով հոսող Մեղրագետի ափին ոչխարներն արածացնելիս տեսել է, թե ինչպես ջուրն ափ է նետել այդ գավազանը»: Մեղրագետի Գոռ անունը ծագել էր գավառական (բարբառային) «գոռ» կամ «գուռ» բառից, որ նշանակում էր ցեխ, տիղմ, որովհետև գետի հատակը տղմոտ էր, և ափերը շամբուտ էին:

Այսպիսով՝ Սասնա լեռների հյուսիսային մասերը Եփրատի ջրերն էին սնուցում: Ընդհակառակը, հարավային և ուրիշ շատ վտակներ իրենց հորդ ջրերը տանում էին դեպի Տիգրիսի արևմտյան բազուկը: Նրանցից կազմվում էր բավական նշանավոր մի գետակ, որ միայն ամռանն էր հոսում իր հունով. դա Պըշերիի կամ Պեշըրկու գետն էր, ըստ մահմեդականների՝ Բաթման-սուն, որ անցնում էր Պշերիի դաշտի արևմտյան կողմից,և դեպի հարավ գնալով, գծագրում էր Խարզան կան Խզու և Սլիվան կամ Մուֆարգին գավառների սահմանները: Գետի ընթացքը դեռևս կատարելապես հետազոտված չէր, բայց հայտնի էր, որ այն երեք ճյուղից է բաղկացած. մեկը գալիս էր Սասուն գավառակից (հատկապես այդպես էր կոչվում), մյուսը՝ Խիան գավառակից և երրորդը՝ Սասունի հարևանությամբ գտնվող Խուլփ գավառից: Գետի արևելյան կողմում, դաշտի միջով ութ ժամ ճանապարհ կտրելուց հետո, Տիգրանակերտի գետին միանում էր Ռնդվանա գետը՝ Ռնդվան կամ Ռեդվան ավանի ձախ ափին՝ դաշտում: Այն իր մեծությամբ գրեթե հավասար էր Պեշրկու գետին և հոսում էր Սասունի արևելահարավում գտնվող Խութ և Գզեխ գավառներից՝ իր մեջ առնելով նաև Սասունի ձորերից հոսող մանր վտակների ջուրը: Նույնը պետք է ասել նաև Պեշրկու գետից դեպի արևմուտք գտնվող Շակլատիղու գետի մասին, որի մի բազուկը բխում էր Տավրոսի հարավային ստորոտում Մուֆարզին հինավուրց քաղաքի հյուսիս-արևմտյան կողմից, իսկ մյուս բազուկներն իջնում էին Սլիվան գավառի հյուսիսային լեռներից, որտեղ Սասունն էր նստած: Այս բոլոր գետերն ուղղակի դեպի հարավ էին ընթանում՝ ոռոգելով Տիգրանակերտի արգավանդ դաշտերը և իրենց արգասավոր տղմով ողողելով դաշտավայրի ամբողջ մակերեսը:

ՍԱՍՈՒՆԻ ԲՆԱՇԽԱՐՀԸ

Սասունի գետերը մանր լինելով և ամռանը ցամաքելով՝ ձկներ քիչ էին պարունակում, ուստի ձկնորսությունը չէր կարող բնակչության համար հասույթի աղբյուր լինել: Ձուկն առատանում էր և բազմազան դառնում, երբ գետերը դաշտերն էին իջնում: Սակայն գեղեցիկ կարմրախայտեր կարելի էր որսալ նաև լեռնային վտակներում:

Սասունի լեռներում էլ, ինչպես ողջ Հայաստանում, շատ էր երկաթն ու ծծումբը, որ լեռների կրային կազմության հետևանք էին: Այդ լեռներից էլ բնակիչները հանում էին մի տեսակ ընտիր հող՝ «կաղճին» անունով, որից շինում էին կավե մեծ ու փոքր ամաններ՝ կերակուր պահելու համար խիստ առողջարար:

Լեռների և ձորերի ծոցերը ծածկված էին բազմերանգ ու անուշահոտ ծաղիկներով: Նշանավոր էր շուշանը, որն ուներ գեղեցիկ և դեղնագույն պսակ, սքանչելի հյուսք ու տեսք և աճում էր քարքարուտներում: Նաև նունուֆարը, ձնծաղիկը, անթառամ ծաղիկը կամ Ս. Կարապետի ծաղիկը: Ուտելու բույսերն էին մանդակը, ժախը, որ պահքերին խաշում էին և աղով ուտում, օղին, որի արմատն է շրեշտը (շիրիշ), լոշտակը, որ դեղաբույս է, դեղը, որ անուշաբույր մի բույս է և պանրի մեջ էին դնում: Սպիտըկուկ և փնկա, որ կերակրի համար էին եփում, այնուհետև՝ տոնի բանջար, խավրծիլ, կանգառ. վերջինիս ազնիվ տեսակի արմատից ձութ էին պատրաստում, ինչը «ծամոն» էին կոչում: Բոխ, որ մեծ-մեծ եռաթևեր է տարածում և քարաժայռերում շատ առատ էր ու ոչխարի խիստ ընտիր կեր էր: Մշակելի բույսերից ցորենը շատ սակավ էր հանդիպում լեռնոտ ու ապառաժոտ Սասունում, մյուս կողմից՝ ցուրտն էր արգելք հանդիսանում նրա մշակության համար: Ուստի սասունցիք առավելապես մշակում էին տարեկան (չավդար) և կորեկ ու գըլգըլ: Վերջինից թխում էին մի այնպիսի հաց, որ անսովոր մարդու համար խիստ դժվարամարս էր և անսովոր համ ուներ: Վարուցանքն անում էին անտառադաշտակներում կամ արևահայաց ձորերում: Տավրոսի բնական անտառներում աճում էին մեծ մասամբ ընկուզենիներ և կաղնու ծառեր, բայց հանդիպում էին նաև ալաժահրի ծառը, որի պտղով ոչխարների մորթիները դեղին գույնով էին ներկում, նաև՝ ծպիխի, որի կեղևով նույն մորթիները մուգ-կարմիր էին ներկում: Կային նաև թեղոշի, կաղամախի և այլ անտառներ: Խութի լեռները կամ հին հայոց Սև լեռը, որ հիրավի Մշո դաշտից նայելիս սևին էր տալիս իր խիտ անտառների շնորհիվ, առատորեն փայտ էր մատակարարում Մշո գյուղերին թե՛ շինություններ կառուցելու և թե՛, հիմնականում, վառելիքի համար:

Այս լեռների բնաչությունը որոնում էր միայն վառելափայտ և ածուխ, ինչը տեղափոխում էր շատ հեռուները՝ մինչև բարձրավանդակ Հայաստանի մերկ ու անփայտ գավառները: Այս պատճառով այս լեռներում ու ձորերում ամեն քայլափոխի հանդիպում էին ճղակոտոր ու կտրտված ծառեր: Բայց հին գլխատված կոճղերը՝ գուցե դարերի հնություն ունեցող, համառորեն նորանոր շյուղեր էին արձակում և ստանում ոստախիտ կերպարանք ու առասպելական ձևեր: Այդ ծեր զինվորների կողքին խմբված էր երիտասարդությունը՝ մատաղահաս կաղնիները, ընկուզենիները, շագանակենիները, հացիները և այլն: Այս ամենն աճում էր ցիրուցան, ժայռերի վրա, կորովի պատատուկների կամ խճճված, փշոտ, խիտ մացառներում,- ասես գեղանկար լիներ:

Ածուխ ստանալու եղանակն էլ շատ տարօրինակ էր: Երբ մի հին կոճղ այլևս դադարում էր շյուղեր արձակել, նրան ուղղակի կրակ էին տալիս, որ ինքն իրեն այրվի: Լեռնային կածաններով կամ ձորերով անցնելիս հաճախ կարելի էր հանդիպել իրարու մոտ-մոտ այդպիսի հսկա ջահերի, որոնք ծխում էին հանդարտորեն: Այնուհետև հանգցնելով՝ ածուխ էին ստանում: Իհարկե, ածուխի 1\3 մասը կորչում էր անօգուտ:

Հասկանալի է, որ այս անտառապատ ու ծաղկազարդ լեռներում օդը հիանալի էր ու առողջարար: Ամռանը մարդու երեսը փաղաքշում էր հազարավոր ծառերի ու ծաղիկների բույրով հագեցած անուշաբույր զեփյուռը: Այստեղ երկինքը ջինջ էր ու պայծառ, իսկ արևը մեղմորեն էր առաքում իր հիրավի ջերմ ճառագայթները: Բայց ձմռանն այստեղ կատաղի քամիների արշավների լայնարձակ ասպարեզ էր բացվում: Խորը ձորերում հաստ շերտերով ձյուն էր դիզվում, այնպես ու հաճախ հանդուգն ճանապարհորդն անխուսափելի կորստի է մատնվում: Ձյան՝ ըստ երևույթին միապաղաղ խաբուսիկ խավի տակ տեղ-տեղ ծածկված էին խորխորատներ ու փոսեր, և մարդը պետք է խիստ զգուշությամբ իր ճանապարհը որոներ՝ նրանցում չսուզվելու համար:Մի ակնթարթում ձյունախառն բուքը, դժոխային պտույտներ գործելով, կերպարանափոխում էր սարերի մակերևույթը և ծանոթ վայրերն անճանաչելի դարձնում: Այս եղանակին, երբեմն երկու-երեք շաբաթ, լեռներում հարաբերությունները բոլորովին ընդհատվում էին. մարդիկ ամիսներով փակված էին մնում տներում իրենց կենդանիների հետ: Երբ անհրաժեշտություն էր ծագում, ոտքերին կապում էին փայտե տափակ ոտնամաններ, ինչպես եղել է շատ հին ժամանակներում, և առանց խրվելու քայլում էին ձյան վրայով:

Բացի սովորական ընտանի կենդանիներից, որոնք սասունցուն թե՛ կերակուր էին մատակարարում և թե՛ հագուստի նյութ տալիս (բրդից գուլպա և շալեղեն էին գործում, կաշվից՝ ոտնաման կտրում), լեռներում ու անտառներում սասունցին ստիպված էր պատերազմել գայլի և արջի դեմ, որոնք սպառնում էին նրա կենդանիներին և գիշերները՝ նույնիսկ ցանքսերին: Անգամ շատ հաճախ իջնելով դաշտ՝ մեծ վնասներ էին տալիս խաղողի այգիներին, ուստի գյուղացիները ստիպված էին առանձին հսկողություն սահմանել ՝ նրանց արշավները կանխելու համար: Ավելի ցածր վայրերում հանդիպում էր վարազ, աղվես, նապաստակ, կուղ և վայրի կատու: Թռչուններից անբավ քանակությամբ կաքավներ կային՝ խիստ խոշոր, կտուցն ու թաթերը՝ կարմիր, պարանոցը՝ սևավուն և փետուրները՝ պես-պես գույներով: Այս տեսակը այլ վայրերում գրեթե չէր հանդիպում:

Ահա այս երկրում էր վիճակված կյանք վարելու հայկական Տավրոսի լեռնական մարդուն: Այդ խոժոռ ու դաժան բնության մեջ մարդն իր գոյությունը կարող էր շարունակել միայն անվհատ, լարված պայքար մղելով կործանիչ տարերքների և բնական ուժերի դեմ:

Շարունակությունը՝ հաջորդիվ

ՄԱՍ II

ՄԱՍ III

ՄԱՍ IV

Տես նաև՝ ՍԱՍՈՒՆՑԻ ԾՌԵՐ

1894-Ի ՍԱՍՈՒՆԻ ՋԱՐԴԵՐԸ

«ԹՈՒՐՔԸ ԴԱՏԱՍՏԱՆԻ ԱՌՋԵՎ ՊԵՏՔ Է ԿԱՆԳՆԻ».

6 идей о “ՄԻ ԲՈՒՌ ՆՇԽԱՐ՝ ՍԱՍՈՒՆԻՑ. 19-ՐԴ ԴԱՐԱՎԵՐՋԻ ՊԱՏԿԵՐՆԵՐ

  1. Sergey Vardanyan

    Այդ երկու նկարներն էլ կապ չունեն Սասունի հետ, պարզ չի? որ Սասունը ծովի ափին չի եղել, նկարը Տրապիզոնի վիլայեթից է, մյուս նկարում էլ պատկերված է Տրապիզոն քաղաքի մոտակա հունական Զյումելա վանական մենաստանը:

  2. Kazaros Merdjanian

    Menq mi azg enq, [email protected] e payqari miayn aézgayin shaheri hamar.

Добавить комментарий